Belirli Özelliklerine Göre Halk Danslarının Bölümlenmesi
Eylül 16, 2007
Belirli Özelliklerine Göre Halk Danslarının Bölümlenmesi
Halk danslarının ortaya çıkış koÅŸullarını ve günümüz toplumundaki yerini kısaca belirledikten sonra, bu dansların yansıttıkları zengin kültür öğelerine, sunuÅŸlarına, bölgelerine, belirli ortak özelliklerine… göre bölümlenmesinden söz edebiliriz.
Halk danslarının kümelendirilmesinde bir yol olarak bölgesel dağılış ele alınabilir.
Çünkü Anadolu’da kimi dans dalları bölgelere de adını vermektedir. ÖrneÄŸin Ege, Batı Anadolu Zeybek Bölgesi; Orta ve Güney Anadolu Halay Bölgesi; DoÄŸu Karadeniz Horon Bölgesi; DoÄŸu Anadolu Bar Bölgesi; Trakya Hora Bölgesi adını almaktadır.
Ancak bu tür kümelendirmeyi kesin çizgilerle belirlemenin güçlüğü vardır. Öncelikle dansların bölgeler arasındaki geçiÅŸleri göz ardı edilemez. SözgeliÅŸi halay ele alındığında Orta Anadolu’nun dışında DoÄŸu’ da, Kuzey’ de ya da baÅŸka bölgelerde de rastlamak olanağı vardır .Dansların deÄŸiÅŸik nedenlerle bir bölgeden ötekine geçiÅŸleri sonucu bir dansı salt bir bölgeye özgü saymamız da olanaksızlaşır.
Bu koşula bağlı kalarak halk danslarının bölgesel tür özelliğine göre dağılımını kümelendirebiliriz:
ZEYBEK : Aydın, İzmir , Muğla, Denizli, Bilecik, Eskişehir , Kütahya,
Çanakkale, Kastamonu, UÅŸak, Manisa, Balıkesir , Burdur …
HALAY : Bitlis, Bingöl, Diyarbakır, Elazığ, Malatya, Kahramanmaraş,
Gaziantep, Erzurum, Erzincan, Sivas, Mardin, MuÅŸ, Yozgat,
Çorum, Adana, Ankara, Siirt, Hatay, Tokat, Åžanlıurfa…
HORON : Trabzon, Samsun, Artvin, Ordu, Rize…
BAR : Erzurum, Kars, AÄŸrı, Artvin, Gümüşhane, Bayburt, Erzincan…
HORA : Edirne, Kırklareli, TekirdaÄŸ, Çanakkale…
KARŞILAMA : Edirne, Tekirdağ, Kırklareli, İzmit, Adapazarı, Çanakkale,
Bursa, Bilecik…
KAŞIK : Eskişehir , Afyon, Kütahya, Bilecik, Kırşehir , Konya, Mersin,
Antalya, Bolu, Bursa…
BENGÄ° : Balıkesir, Manisa, Bursa, Çanakkale…
Halk danslarının kümelendirilmesinde izlenebilecek bir yol da konularına göre ayırımlamadır.
Bu kümelendirme deÄŸiÅŸik biçimlerde yapılabilir: ÖrneÄŸin bir ayırım dansçıların sayı ve cinsiyetine göre yapılandır: Tek kiÅŸilik kadın dansları Estireyim mi (Bolu), YoÄŸurt (EskiÅŸehir)…; Tek kiÅŸilik erkek dansları Zeybek (Aydın), Misket (Ankara)…; Ä°ki kiÅŸilik kadın dansları Ördek (Bolu), Mandalar (Kırklareli)…; Ä°ki kiÅŸilik erkek dansları Hançer Barı (Erzurum), Kırka ZeybeÄŸi (EskiÅŸehir)…; toplu kadın dansları Güvercin (Erzurum), Çömüdüm (Kütahya)…; Toplu erkek dansları CoÅŸkun Çoruh (Artvin), Koçaklama (AÄŸrı)…; Kadın-erkek karışık danslar Delilo (Elazığ), Dokuzlu (Gaziantep)…
Bir başka ayırım da dansın eşliğinin türkülü Bağ Belleme (Afyon), Çalgılı Bengi (Balıkesir) ya da suskun Kılıç Kalkan (Bursa) oluşuna dayanmaktadır.
Bir baÅŸka ayrımlama biçimi de dans adlarının anlamlarından kaynaklanır: Yer adı taşıyan danslar Sivas Halayı (Sivas), Tavas ZeybeÄŸi (Denizli)…; renk adı belirten danslar Sarı Zeybek (Antalya), YeÅŸilim (Konya)…; sayı adı taşıyan danslar BeÅŸ Ayak (Malatya), On dört (Artvin)…; iÅŸ, meslek adı belirtilen danslar Kasap (Edime), YaÄŸcılar (Ä°zmir), Ormancı (Kastamonu)…
Dansların bu değişik ayırımlamalarının ardından konulan bakımından en sağlıklı kümelendirmeye gelebiliriz:
Anadolu halk danslarının büyük bir bölümü taklitli, dramatik yapılı danslardır. Bu nitelikli danslar doğa olaylarını, günlük yaşamı, kadın erkek ilişkilerini, vuruşmaları, hayvanları taklide dayanır.
Örneğin hayvan yansıma1ı danslardan Tavuk Ban (Erzurum) tavuğun hareketlerini; Ceylani (Kars) ceylanın yürüyüşünü; Serçe Oyunu (Gaziantep), serçe sıçramalarını taklit eder. Aynı biçimde Horoz Oyunu (Yozgat), Kurt Kuzu (Diyarbakır), Ördek (Bolu), Keklik (İçel), Ayı Oyunu (Bitlis), Kartal Oyunu (Bingöl) da hayvan taklitlerini konu edinir.
İş ve günlük yaşamı taklit eden danslardan Tesi (Artvin) yün eğirmeyi;
Köy Halayı (Sivas) günlük yaÅŸamın deÄŸiÅŸik görüntülerini; Türkmen Kızı (İçel) hamur yoÄŸurma, ekmek yapma, yün eÄŸirme hareketlerini taklit eder. Madımak (Sivas), Yayılı Halayı (Yozgat), Kirman (Kayseri), Ä°ÅŸ Halay’ı (Sivas)… aynı küme içinde deÄŸerlendirilebilecek danslardır.
Kadın-erkek ilişkilerinin hareketlerle taklidine dayanan danslardan Sarı Zeybek (Sivas) ve Bıçak (Elazığ) erkeğin kadına dil dökmesine ve sonunda beraberliklerini anlatır. Aynı kümede Tekerleme, Kıskanç (Kars), Hürünü (Çorum), Sürdüm (Ankara), Sudan Geçirme (Kütahya) dansları da sayılabilir.
Çarpışma ya da savaşı konu alan danslar arasında Hançer Barı (Erzurum), Bıçak Horonu (Trabzon) saldırma, vuruÅŸma ve savunma taklitlerine dayanır. Çandırlı Tüfek Oyunu (Giresun) dansçıların tüfeklerle belli bir noktaya ateÅŸ etme hareketlerine dayanır. Kılıç ve Kalkan Oyunu (Bursa) dansçıların kılıç ve kalkan seslerine uyarak çarpışmalarını anlatır. Ayrıca yine bu küme içinde fakat silahsız çarpışmayı anlatan taklitli danslar da vardır. ÖrneÄŸin Sin Sin (Adıyaman), Çepik (Bingöl, Diyarbakır), HarkuÅŸta (Bitlis)…
DoÄŸa olaylarını konu edinen danslardan Uzundere (Kars) ve CoÅŸkun Çoruh (Artvin) ırmağın akışını, coÅŸkunluÄŸunu canlandıran hareketleri taklitle anlatırken, Kavak (Erzurum) dansında da kavak aÄŸacının rüzgarla hareketi canlandırılmaktadır. DoÄŸa olgularını canlandıran danslar arasında Burçak Tarlası (Yozgat), Yayla Yolları (İçel), YaÄŸmur Duası (Diyarbakır) YaÄŸmur YaÄŸar (NevÅŸehir), Sis Dağı (Giresun)… sayılabilir.
Dr. Turhan Baraz
