Muzaffer Sarısözen’in Derleme Gezileri
Eylül 16, 2007
Muzaffer Sarısözen’in Derleme Gezileri
Armağan Coşkun ELÇİ
17 AÄŸustos 1937′de, Hasan Ferit Alnar, Necil Kazım Akses, Ulvi Cemal Erkin, Halil Bedii Yönetken ve teknisyen Arif Etikan’dan oluÅŸan grup, Ankara’dan Sivas’a derleme yapmak için gelirler. Ahmet Kutsi Tecer, Halil Bedii Yönetken’e, Sarısözen’in bu heyete katılmasını tavsiye eder ve Sarısözen’in ilk derleme gezisi gerçekleÅŸir. 1938 yılında Sarısözen, Ankara Devlet Konservatuarı folklor arÅŸiv ÅŸefliÄŸine tayin edilir.
Dördüncü derleme gezisinden itibaren, gezi başkanı Muzaffer Sarısözen olur. Halkla kolayca yakınlık kurmasını bilen ve ezgiyi hemen notaya alabilen Muzaffer Sarısözen, derleme ürünlerinin daha gerçekçi ve hızlı elde edilmesini sağlar.
Şimdi, bu derleme gezilerini kronolojik olarak özetleyelim.
Birinci derleme gezisi
Ferit Alnar, Necil Kazım Akses, Ulvi Cemal Erkin, Halil Bedii Yönetken, Muzaffer Sarısözen ve teknisyen Arif Etikan’dan oluÅŸan grup, 1937 yılının aÄŸustos ve eylül ayları içinde 1,5 ay süresince, Sivas, Elazığ, Erzincan, Erzurum, Gümüşhane, Trabzon ve Rize illerinde derleme yapmıştır. 588 ezgi derlemiÅŸlerdir. Derlenen ezgilere ÅŸunları örnek verebiliriz: Rize ve Trabzon’un Kolbastı, Metelik oyun havaları, Sallama, HemÅŸin, Sıkayak, Seyrek, Kız horon havaları; Elazığ’ın maya, hoyrat gibi mahalli havaları; Sivas’ın Düz, Abdurrahman, Gızıh, Garhın, Üç ayak gibi halayları; KaracaoÄŸlan’dan, Ruhsati’den, parçalar; Erzurum, Erzincan ve Gümüşhane’nin bar havaları, Sümmani aÄŸzı, Emrah’ın koÅŸmaları…
Ä°kinci derleme gezisi
Bu derleme gezisini iki ayrı grup yapmıştır. Ferit Alnar, Cevat Memduh Altar, Halil Bedii Yönetken ve Tahsin BanguoÄŸlu’ndan oluÅŸan birinci grup, Kütahya, Afyon, Denizli, Aydın, Ä°zmir, Manisa, Balıkesir il1erini tarayarak, 603 ezgi derlemiÅŸtir. Bu gezi, 1938 yılında bir buçuk ay devam etmiÅŸtir. Ulvi Cemal Erkin, Muzaffer Sarısözen, Nurullah TaÅŸkıran ve teknisyen Arif Etikan’dan oluÅŸan ikinci grup, Malatya, Diyarbakır, Urfa, Gaziantep, KahramanmaraÅŸ ve Adana illerini tarayarak, 735 ezgi derlemiÅŸtir.
Üçüncü derleme gezisi:
Nurullah TaÅŸkıran’ın baÅŸkanlığında Muzaffer Sarısözen, Mahmut Ragıp Gazimihal ve teknisyen Rıza YetiÅŸen’den oluÅŸan grup, 1939′da aÄŸustos ayında sadece Çorum ilini taramıştır. On beÅŸ gün süren gezide, 241 ezgi derlenmiÅŸtir. Derlenen ezgiler içinde, Pir Sultan Abdal’dan türküler, ağıtlar, güzellemelerle ayrıca ve halay havaları önemli bir yer tutmaktadır.
Dördüncü derleme gezisi:
Muzaffer Sarısözen’in baÅŸkanlığında Mahmut Ragıp Gazimihal, Mithat Fenmen,e teknisyen Rıza YetiÅŸen’den oluÅŸan grup, 1940 yılının aÄŸustos ayında, sadece Konya ilinde derleme yapmıştır. Yirmi gün süren çalışmada, 512 ezgi derlenmiÅŸtir. Derlenen ezgiler arasında kadın oyun havaları, kavalla çalman daÄŸ ve köy havalan, Rumeli havalan, kaşık havalan, divanlar ve koÅŸmalar örnek sayılabilir.
BeÅŸinci derleme gezisi:
Halil Bedii Yönetken, Muzaffer Sarısözen ve Rıza YetiÅŸen’den oluÅŸan grup, 1941 ‘de Kayseri, NiÄŸde, MaraÅŸ ve Seyhan civarındaki Türkmen aÅŸiretleri arasında derleme çalışmalarını yapmıştır. 412 halk ezgisi derlenmiÅŸtir. Der1enen ezgiler arasında halaylar, oyun havaları, AvÅŸar ağıtları, bozlaklar ve KaracaoÄŸlan’a ait türküler örnek verilebilir.
Altıncı derleme gezisi:
1942 yılının temmuz, aÄŸustos ayları içinde bir buçuk ay süren derleme gezisi, Muzaffer Sarısözen, Halil Bedii Yönetken ve teknisyen Rıza YetiÅŸen’den oluÅŸan grup tarafından Isparta, Burdur, Antalya ve MuÄŸla’da yapılmıştır. 426 ezgi derlenmiÅŸtir. Sipsi, kaval, davul, zuma ile çalman oyun havalan, gurbet türküleri ve zeybek oyunları derlenenler arasındadır.
Yedinci derleme gezisi:
Yedinci derleme gezisini, yine Muzaffer Sarısözen, Halil Bedii Yönetken ve teknisyen Rıza YetiÅŸen’den oluÅŸan grup, 1943 yılında, Tokat, Amasya, Ordu, Samsun, Giresun ve Trabzon’da yapmıştır. Elli gün içinde 772 ezgi der1emiÅŸlerdir. Trabzon’da horon havalan; Tokat ve Amasya’da halaylar, turnalar, yıldız ve bozlağı andıran uzun havaları metelik ve kolbastı oyun havaları; Samsun, Giresun ve Ordu’da karşılama, kaşıkçı ve imece havaları derlenmiÅŸtir .
Sekizinci derleme gezisi:
Bu gezi, 1944 yılında aynı grup tarafından, Elazığ, Tunceli, Bingöl ve MuÅŸ’ta yapılmıştır. Bir buçuk ay süren gezide, 293 halk ezgisi der1enmiÅŸtir. Lavuk, maya, hoyrat ile çeÅŸitli oyun havalan tespit edilmiÅŸtir.
Dokuzuncu derleme gezisi:
Bu gezi, aynı grup tarafından 1945′te Ankara, Çankırı, Yozgat ve KırÅŸehir’de yapılmıştır. Ä°ki ay süren gezide, 432 ezgi derlenmiÅŸtir. Misket, MeÅŸeli, Yıldız gibi türküler ile bozlaklar, sürmeliler ve sohbet havalan derlenen ezgiler arasındadır.
Onuncu derleme gezisi:
1946′da aynı grup, İçel, Antakya ve Antalya’da derleme yapmıştır. 285 halk ezgisi derlenmiÅŸtir.
On birinci derleme gezisi:
1947 yılının temmuz ve ağustos aylarında aynı grup, Çanakkale, Bursa, Tekirdağ illerini tarayarak 258 ezgi derlemiştir.
On ikinci derleme gezisi:
1948 yılının temmuz ve ağustos aylarında aynı grup, Bolu, Sinop ve Zonguldak illerini tarayarak 190 ezgi derlemiştir.
On üçüncü derleme gezisi:
1949 yılının temmuz ve ağustos aylarında aynı grup, Bilecik ve Eskişehir illerini tarayarak 117 ezgi derlemiştir.
On dördüncü derleme gezisi:
1950 yılının haziran ve temmuz aylarında aynı grup, Van, Kars, Çorum ve AÄŸrı’yı tarayarak 373 ezgi derlemiÅŸtir.
On beÅŸinci derleme gezisi:
1951 yılının haziran ve temmuz aylarında aynı grup, İzmit ilini tarayarak 53 ezgi derlemiştir.
On altıncı derleme gezisi:
1952 yılında, aynı grup, Ä°zmir, Siirt, Mardin ve Bitlis’i tarayarak 204 ezgi derlemiÅŸtir.
Bu derleme gezilerinin dışında, yine Ankara Devlet Konservatuarı adına Muzaffer Sarısözen, tek başına iki derleme gezisi daha yapmıştır. 1955′te Ä°stanbul’da Altay Türklerinden 55 ezgi derlemiÅŸtir. 1957′de Ä°stanbul’da 66 ezgi derlemiÅŸtir.
Uzman bir folklorcu olan Muzaffer Sarısözen, bu derleme gezilerinde, bütün Türkiye’nin müzik folklorunu yakından tanıma fırsatını bulmuÅŸtur. Derlenen 10.000 civarındaki halk ezgisini, tele, muma ve taÅŸ plaklara kaydetmiÅŸtir. Daha sonra, bu türkü ve oyun havalarını konservatuar arÅŸivinde bir düzene koyarak, bir kısmını notaya almıştır; ancak diÄŸer kısmını notaya alıp deÄŸerlendirmesine ömrü vefa etmemiÅŸtir.
Sarısözen, türkü ve oyun havalarının yanısıra, halk oyunlarının da öncüsü olmuştur ve derleme gezilerinde halk oyunlarını görüntüleyen bir fotoğraf albümü oluşturmuştur. Bağlama, cura, mey, özellikle zor bulunan çifte kaval, kemençe, kaval, tulum, davul, zurna, tef, darbuka gibi birçok halk sazını toplayarak konservatuar arşivinde bir koleksiyon oluşturmuştur.
Bu arada Sarısözen ile ilgili bir deyimi hatırlatalım: Hem türkü, hem oyun, hem de halk çalgıları derleyen Sarısözen için, Mesut Cemil ”Bedeni küçüldükçe, ruhu büyüyen arÅŸiv böceÄŸi” demiÅŸtir.
Sarısözen’in plaklara aktardığı ezgilerin bir kısmını Halk Kültürlerini AraÅŸtırma ve GeliÅŸtirme Genel Müdürlüğü (HAGEM), bir kısmını da TRT Müzik Dairesi banda kaydetmiÅŸtir. Hacettepe Ãœniversitesi Devlet Konservatuarındaki çok eskimiÅŸ olan derleme fiÅŸlerini göz önüne alırsak, bizden sonraki nesillere kalabilmesi açısından, buradaki türkü ve oyun havaları ile onlara ait bilgileri tek tek kaleme almamız, bizim için faydalı olacaktır. Ä°ÅŸte Sarısözen’in derlediÄŸi bu ezgilerin listesi ekte sunulmuÅŸtur .
Sarısözen’in konservatuardaki derlediÄŸi türkülerin melodik ve söz yapısı ile bugün TRT’de bulunan ÅŸekilleri arasındaki farklılıklar ya da eksiklikleri tahlil edelim; ancak bu tahlile geçmeden önce Türk Halk MüziÄŸi’nin yapısını içeren çok kısa bir bilgi vermemiz, sanırım yerinde olacaktır.
