Zurna
Eylül 16, 2007
Zurna
Direk üflemeli çalgıların en yaygın ve hemen hemen en sevileni
olan zuma ailesi, davul ile ayrılmaz bir bütün gibidir.
Eski Türklerin ”zuma” adlı bir çalgıyı kullandıkları bilinirdi. Türkçe’de kelime baÅŸlarında (Z) sesinin olmaması, zuma kelimesindeki (Z) harfinin bir yansıma olduÄŸunu göstermektedir. Rus ve Kafkaslar da bu çalgıyı zuma diye tanımlarlar. Çinliler ”SU-NA” derler.
Dede Korkut hikayelerinde zurnacı ve nakkarecilerden sözedilmektedir. XIV. yy. Umur Beyin askerlerine karşı Ege’de yapılan bir savaÅŸta, davul zuma ile karşı tarafın sinirlerinin bozulduÄŸu ve savaşın kazanıldığı tarihi bir vesikadır. Halbuki Zuma kelimesi Türkçe olup, Farsça (daÄŸan) ile nay (düdük, boru) kelimelerinin birleÅŸmesinden meydana gelmiÅŸtir.
Asım Efendinin Burhan-ı katı tercümesinde Zurnanın Farsça olduÄŸu söylenmektedir. Oysa ”zur” kökü ile ”na” ekinden meydana gelmiÅŸtir. Zur kökü ses taklidinden baÅŸka bir ÅŸey deÄŸildir.
Ä°slamiyet’ten önce zurnanın adı I.yy.da ”yuraÄŸ veya yeraÄŸ” idi. Zurnanın gür ve yüksek frekanslı sese sahip olması çalgımızın salon yerine saha çalgısı olma özelliÄŸini getirmiÅŸtir. BaÅŸlangıçtan zamanımıza kadar en az deÄŸiÅŸikliÄŸe uÄŸramış çalgılarımızdandır. Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu zamanında saray nöbetlerinde ve savaÅŸlarda bir çeÅŸit ulusal bando olarak yer tutardı. Uzun yıllar davulla birlikte özellikle Türk köylüsünün müzik ihtiyacını karşılamıştır.
Bazı ”anlayana sivrisinek saz, anlamayana davul zuma az, zurnada peÅŸrev olmaz” gibi Türk deyimleri, sazımızın devamını ve unutulmamasını saÄŸlamıştır.
Zurnanın yapısı:
Zurnanın yapımında kullanılan en makbul aÄŸaç erik aÄŸacıdır. Bunu yanında kiraz ve zerdali’den de yapılır.
Altı tane üst ve bir tane alt delikte toplam 7 delik bulunur. Ayrıca zurnanın ön ağız bölgesinde (cin veya şeytan) deliği denilen delikler bulunur. Bunlar 6 tane olup, üçerli veya karşılıklıdır.
Zurnanın Bölümleri
A. Lüle: Bu kısma lüle denildiÄŸi gibi, ”etem” veya ”metem” de denilir. Zurnanın nezik kısmının içine geçirilmiÅŸ aÄŸaç veya madenden yapılma bir zıvanadır. Bu zıvananın gümüşten olanlarının ucuna yine gümüşten bir kordon takılır ve zurnanın boyuna halkalanır. Tıpkı bir nargile aÄŸzına benzeyen etem, zuma çalanların çok önem verdiÄŸi aletlerden birisidir. Takılan gümüş kordon bu aletin kaybolmamasını saÄŸlamak içindir.
B. Nezik: Zurnanın ağaç kısmına başka renkte bir ağaçtan yapılmış ve monte edilmiş kısmıdır. Bu zurnanın ağzına kuvvet vererek çatlamasına yardımcı olur. Gerek nezik gerek etem istenildiği zaman çıkarılabilir. Bu ayrı ayrı muhafazasını da sağlar. Bazı zurnalarda sabit de olabilir. Fakat bunlar makbul değildir.
C. Soluk deliÄŸi: Zurna’nın alt taraftaki neziÄŸe en yakın deliÄŸinin ismidir. Kara Ali ismindeki zurnacı soluk deliÄŸini şöyle anlatır . ”…Efendim soluk deliÄŸi adamın burnuna benzer. Adam oÄŸlu ekmek yerken su içerken burnu olmazsa nefes alamaz. Bazı havalarda burundan ses çıkarır gibi zurnayı öttürmek gerekir. O zaman bu deliÄŸe saÄŸ elin baÅŸ parmağı ile dokunarak sağır ses çıkarırlar… ” Buna bazı Abdallar ”metem” diyorlar.
D. Cin-Seytan delikleri: Zurnacılar zuma borusunun sağ ve sol tarafında açılmış ince deliklere cin veya şeytan deliği adını verirler. Bu deliklerin ne işi yaradığı bilinmemektedir. Kara Ali ismindeki zurnacı cin deliklerinin hava almak için olduğunu söyledi.
E. Zurna borusu: Zurnanın ses çıkaran geniş ağzına denir. Borunun
kenarları ve üst kısmı ekseriya gümüştendir. Cura borularında iki, büyüklerde üç tane şeytan deliği bulunur.
F. Hava döndüren: Zurnanın deliklerine verilen isimdir. Yedi tane olan bu deliklere yukarıdan itibaren, dört tanesini sağ el, geri kalan üç tanesini sol el idare eder.
G. Avurtluk: Etem’e geçirilen deÄŸirmi bir alettir. AÄŸaç, kemik ve metalden yapıldığı olur. Bazen kenarları yontulur. En makbul avurtluk koyunun kürek kemiÄŸinden yapılanıdır. Havanın dışarıya kaçmasını önlemede büyük etkendir. Boy ve seslerine göre dört çeÅŸit zurna vardır.
1. Kaba Zurna
2. Orta Zurna
3. Cura Zurna
4. Zil Zurna.
